Een zorgzame samenleving valoriseert zorg en maakt zorg mogelijk.

Carolin Fischer

Volgens haar is de grote uitdaging van vandaag niet alleen om meer zorg te organiseren, maar vooral om zorg opnieuw centraal te zetten als maatschappelijke waarde. Want een samenleving die zorg ernstig neemt, wordt ook rechtvaardiger. 'Een zorgzame samenleving valoriseert zorg en maakt zorg mogelijk.'

Carolin Fischer onderzoekt al jaren de relatie tussen zorg, rechtvaardigheid en sociale verandering. In haar werk vertrekt ze vanuit een eenvoudige vaststelling: niemand kan een leven lang volledig onafhankelijk zijn. We worden allemaal geboren in afhankelijkheid en zullen op verschillende momenten in ons leven zorg nodig hebben.

Dat besef verandert volgens haar de manier waarop we naar onze samenleving kijken.

Zorg is de basis van samenleven

Voor Fischer is zorg geen afzonderlijke sector of een verzameling diensten. Zorg is de manier waarop mensen met elkaar verbonden zijn.

Iedereen ontvangt zorg en vrijwel iedereen draagt op een bepaald moment ook zorg voor anderen. Dat gebeurt vaak onzichtbaar: ouders die voor kinderen zorgen, mantelzorgers die een partner ondersteunen, buren die boodschappen doen of collega's die elkaar opvangen wanneer het moeilijk gaat.

Toch krijgt die zorg lang niet altijd de waardering die ze verdient. Volgens Fischer komt dat omdat onze samenleving vooral waarde toekent aan betaald werk, economische groei en individuele prestaties. Alles wat moeilijk meetbaar is, zoals aandacht, nabijheid en zorg, verdwijnt gemakkelijk naar de achtergrond. 'We spreken veel over economische waarde, maar veel minder over de waarde van zorg. Nochtans houdt precies die zorg onze samenleving draaiende.'

Voor Fischer begint een andere samenleving daarom met een andere manier van kijken. Niet de vraag hoeveel zorg kost, maar wat zorg mogelijk maakt, moet centraal staan.

Zorg en rechtvaardigheid horen bij elkaar

Een zorgzame samenleving draait volgens Fischer niet alleen om vriendelijkheid of medeleven. Ze vraagt ook rechtvaardigheid.

Wie krijgt vandaag de tijd om voor anderen te zorgen? Wie neemt het grootste deel van dat werk op? En wie blijft daardoor minder kansen overhouden op de arbeidsmarkt of in het publieke leven? Dat zijn volgens haar fundamentele maatschappelijke vragen.

Nog altijd komt een groot deel van de onbetaalde zorg terecht bij vrouwen. Ook mensen met een lager inkomen of een migratieachtergrond nemen vaak disproportioneel veel zorgtaken op, terwijl hun eigen toegang tot ondersteuning beperkter is. Daarom spreekt Fischer over zorgrechtvaardigheid.

Een samenleving is pas echt zorgzaam wanneer niet alleen de zorg eerlijk verdeeld wordt, maar ook de mogelijkheden om zorg te geven én te ontvangen. 'Zorg is geen privézaak. Ze is een maatschappelijke verantwoordelijkheid.' Dat betekent volgens haar ook dat beleidskeuzes nooit neutraal zijn. Beslissingen over mobiliteit, wonen, onderwijs, werk of sociale bescherming beïnvloeden allemaal de manier waarop mensen voor elkaar kunnen zorgen.

Vanuit die gedachte sluit haar visie nauw aan bij de ambitie van Caruna: zorg niet langer beschouwen als een aparte beleidssector, maar als een waarde die doorheen de hele samenleving loopt.

Goede zorg ontstaat wanneer mensen én systemen elkaar versterken.

Carolin Fischer

Zorg is ook een politieke keuze

Volgens Carolin Fischer wordt vaak gedacht dat zorg iets is wat zich afspeelt binnen gezinnen of professionele zorgorganisaties. Daardoor blijft onzichtbaar hoeveel maatschappelijke keuzes bepalen of mensen wel of niet voor elkaar kunnen zorgen.

Werkuren, kinderopvang, betaalbare huisvesting, openbaar vervoer, sociale bescherming of de inrichting van buurten hebben allemaal invloed op de ruimte die mensen krijgen om zorg op te nemen.

'Een zorgzame samenleving ontstaat niet vanzelf. Ze vraagt politieke keuzes die zorg mogelijk maken.' Daarom pleit Fischer ervoor om zorg mee te nemen in alle beleidsdomeinen. Niet als bijkomstigheid, maar als uitgangspunt. Wanneer beleid uitsluitend vertrekt vanuit economische efficiëntie, dreigt zorg steeds opnieuw onder druk te komen. Wie daarentegen vertrekt vanuit de vraag hoe mensen goed kunnen samenleven, komt vanzelf uit bij zorg.

Zorg begint dichtbij

Hoewel overheden een belangrijke verantwoordelijkheid dragen, ziet Fischer ook een grote rol voor burgers en lokale gemeenschappen.

Veel zorg ontstaat spontaan tussen mensen die elkaar kennen. In buurten, verenigingen, scholen of vrijwilligerswerk groeien netwerken waarin mensen elkaar ondersteunen zonder dat daar altijd professionele hulp aan te pas komt. Die informele zorg verdient volgens haar veel meer erkenning. Niet omdat ze professionele zorg kan vervangen, maar omdat beide elkaar versterken. 'Professionele en informele zorg zijn geen concurrenten. Ze hebben elkaar nodig.'

Ze waarschuwt tegelijk dat overheden die informele zorg niet mogen gebruiken als excuus om zich terug te trekken. Wanneer mantelzorgers of vrijwilligers alle verantwoordelijkheid moeten opnemen, raakt ook hun draagkracht uitgeput. Een zorgzame samenleving ondersteunt daarom zowel professionele zorg als de mensen die zich vrijwillig inzetten voor anderen.

Verbondenheid vraagt ontmoeting

Volgens Fischer groeit solidariteit niet vanzelf. Ze ontstaat wanneer mensen elkaar ontmoeten en elkaars leefwereld leren kennen. Daarom zijn ontmoetingsplaatsen essentieel. Scholen, bibliotheken, buurthuizen, sportclubs en culturele organisaties brengen mensen samen die elkaar anders misschien nooit zouden ontmoeten. Juist daar groeit vertrouwen.

Dat vertrouwen vormt volgens haar het fundament van een samenleving waarin mensen bereid zijn verantwoordelijkheid voor elkaar op te nemen.

Individualisering hoeft daarbij geen tegenstelling te zijn. Mensen mogen verschillende keuzes maken en hun leven op hun eigen manier vormgeven. Maar autonomie betekent niet dat we elkaar niet meer nodig hebben. Integendeel. Wie weet dat hij of zij kan terugvallen op anderen, krijgt vaak net meer vrijheid om eigen keuzes te maken.

'Zelfstandigheid ontstaat niet ondanks afhankelijkheid, maar dankzij de relaties die mensen ondersteunen.'

Zorg zichtbaar maken

Een belangrijk deel van Fischers werk bestaat uit het zichtbaar maken van zorg. Veel zorgtaken blijven verborgen omdat ze vanzelfsprekend lijken. Ze gebeuren thuis, achter de schermen of buiten de officiële economie. Toch maken precies die dagelijkse handelingen onze samenleving leefbaar.

Volgens Fischer zouden we daarom veel vaker mogen spreken over de maatschappelijke waarde van zorg. Niet alleen wanneer het zorgsysteem onder druk staat, maar elke dag opnieuw. Want hoe meer mensen beseffen hoeveel zorg er voortdurend wordt gegeven, hoe groter ook het respect groeit voor iedereen die daaraan bijdraagt.

Een samenleving waarin zorg kan groeien

Carolin Fischer gelooft dat een zorgzamere samenleving mogelijk is. Niet omdat alle problemen verdwijnen, maar omdat steeds meer mensen beseffen hoe fundamenteel zorg is voor een goed leven.

Ze ziet hoop in lokale initiatieven, burgerbewegingen en organisaties die nieuwe vormen van samenwerking ontwikkelen. Ook wetenschappelijk groeit de aandacht voor zorg als maatschappelijke waarde. Volgens haar is dat geen toevallige evolutie.

De klimaatcrisis, de vergrijzing en de groeiende mentale gezondheidsproblemen maken duidelijk dat we niet langer alleen kunnen denken in termen van economische groei of individuele verantwoordelijkheid. Ze dwingen ons opnieuw na te denken over de vraag wat een samenleving sterk maakt.

'Waar zorgzaamheid en rechtvaardigheid samenkomen, groeit een hartelijke samenleving.' Voor Fischer betekent een hartelijke samenleving niet dat iedereen hetzelfde denkt of leeft. Ze betekent wel dat mensen elkaar erkennen als medeburgers die allemaal zorg nodig hebben én zorg kunnen geven. Dat vraagt ruimte voor verschillen, maar ook een gedeeld engagement om niemand uit te sluiten.

Zorg als kompas voor de toekomst

Volgens Carolin Fischer staat zorg niet tegenover vrijheid of autonomie. Integendeel. Mensen kunnen pas echt deelnemen aan de samenleving wanneer ze de nodige ondersteuning krijgen én weten dat ze er niet alleen voor staan. Daarom pleit ze voor een samenleving die zorg niet behandelt als een kostenpost, maar als een investering in verbondenheid, gezondheid en democratie.

Niet alleen de gezondheidszorg draagt die verantwoordelijkheid. Ook onderwijs, huisvesting, mobiliteit, werk en sociale bescherming bepalen mee hoeveel ruimte mensen krijgen om voor zichzelf en voor elkaar te zorgen.

Voor Fischer ligt daarin ook de kern van het maatschappelijke debat dat Caruna wil voeren. Niet de vraag hoeveel zorg we ons kunnen veroorloven, maar welke samenleving we willen bouwen.

Wie zorg centraal durft te plaatsen, investeert volgens haar niet alleen in welzijn, maar ook in meer gelijkheid, meer vertrouwen en sterkere gemeenschappen. Want uiteindelijk is een zorgzame samenleving er één waarin iedereen de kans krijgt om zorg te ontvangen, zorg te geven én volwaardig deel te nemen aan het samenleven.

Zorg is geen bijkomstigheid. Ze is de voorwaarde om samen goed te kunnen leven.

Carolin Fischer